Կարդում ենք Չարենց

images (2)

Ժամկետը`փետրվարի 3-ից մարտի 13-ը:

Նպատակը` Կարդալ Չարենց, ճանաչել, ուսումնասիրել նրա գործունեությունը, բացահայտել, վերլուծել:

Բովանդակությունը
Ռեգինա Ղազարյան.  «Հուշեր Եղիշե Չարենցի մասին»
Արփենիկ Չարենցի հուշերից
Չարենցի ռուբայաթները
Ծիածան շարքը
Չարենցի ութնյակները
«Տաղարան» շարքը:
Տրիոլետներ:
Չարենցը արվեստում
Թափառումներ Չարենցի քաղաքում:
Ճամփորդություններ Չարենցի կամ Արարատի կամար:
Ակնկալվող արդյունքը` աուդիոնյութեր, տեսանյութեր, վերլուծություններ, քննարկումներ, հարցազրույցներ և լուսաբանում ենթակայքում, կայքում:
Չարենցը մեր ընկերների ընթերցմամբ`
Կարդում ենք Չարենց Տաղարան շարքը
Ռուբայաթներ 
Հարդագողի ճամփորդները
Ծիածան շարքից
Չարենցի կամարում

Հարակից նյութեր`
Մինչև ե՞րբ անորոշության մեջ մնամ…
Ես մարդկայնություն եմ պահանջում, պարզ, հասարակ մարդկայնություն...
 Չարենցի սերերը
Արփենիկ Չարենցի հուշերից 
Չարենցի մեծ սերը
Չարենցը ժամանակակիցների հուշերում
Չարենցի մահը
Մարտիրոս Սարյանը Չարենցի մասին

«Մահվան տեսիլ» ֆիլմի դիտում
«Բացահայտում» Եղիշե Չարենց

Ճամփորդություններ Չարենցի կամ Արարատի կամար:

Կամարի վրա գրված է  Եղիշե Չարենցի

«Ես իմ անուշ Հայաստանի» բանաստեղծությունից

հետևյալ տողերը`

Աշխարհ անցի՛ր, Արարատի նման ճերմակ

գագաթ չկա,

Որպես անհաս փառքի ճամփա, ես իմ

Մասիս սարն եմ սիրում:

07.08.13-144Չարենցի կամար
25-09-2014-13_45_1480042

Դեպի Գառնի տանող ճանապարհին, Ողջաբերդ գյուղի մոտ 1500 մետր բարձրության վրա  1957 թվականին կանգնեցվեց  ճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայելյանի «Հանգստի կամար» կոչվող հուշարձանը, նվիրված հայ մեծանուն բանաստեղծ Եղիշե Չարենցին:  Կամարի վրա փորագրված են Եղիշե Չարենցի խոսքերը` նրա և ողջ հայ ժողովրդի կողմից պաշտելի Արարատ լեռան մասին: Այդ պատճառով էլ հուշակոթողը ժողովրդի կողմից առավել հայտնի է «Չարենցի կամար» անունով: Այստեղից վեհաշուք Արարատը տեսանելի է օրվա բոլոր ժամերին:

Չարենցը արվեստում

Չարենցագիտությունը մեր գրականության պատմության և տեսության ամենաբարդ ու ամենակայացած բնագավառներից մեկն է, որը տասնամյակների ընթացքում հարուստ և բազմազան ավանդույթներ է ձևավորել: Այնուամենայնիվ,
չարենցագիտությունը չէր կարող ավարտուն և ամբողջական լինել, քանզի Չարենցի արվեստաբանական հայացքները
տակավին մնում էին չհետազոտված,
չգնահատված, մինչդեռ դրանք լրացնում
են բանաստեղծի աշխարհայացքի ընդգրկուն պատկերացումները, պարտադրում
նոր դիրքերից արժևորել արվեստի շատ
երևույթներ ու իրողություններ: Չարենցագիտության մեջ այս նոր ոլորտի հիմնավորողը դարձավ բանասիրական գիտությունների թեկնածու Ռոբերտ Դավթյանը:
Նրա վերջին աշխատությունը կրում է «Չարենցը և արվեստը» վերնագիրը, որն ունի
երեք գլուխ՝ «Դրամատուրգիայի, թատերական արվեստի և կինոարվեստի խնդիրները Չարենցի գեղագիտական հայացքներում», «Չարենցը և երաժշտությունը» և
«Կերպարվեստի և ճարտարապետության
հարցերը Չարենցի գրական ժառանգության մեջ»: Թեմատիկ առանձնացումներն
ինքնին վկայում են նյութի հետազոտական
խորքայնության և գիտական համակարգվածության մասին: «Մեծ բանաստեղծի ու
արվեստագետի ավանդներն անսպառելի
են: Ամեն ժամանակ վերցնում է այն, ինչ
հասանելի է իրեն: Մեր նպատակադրումներից մեկն էլ գրականության, մասնավորապես պոեզիայի՝ համադրական արվեստների հետ ունեցած առնչությունների
բացահայտումն է» (էջ 14),– ուսումնասիրության «Ներածության» մեջ գրում է հեղինակը՝ այսպես ներկայացնելով այն գլխավոր հայեցադրույթը, որի շրջանակներում
էլ քննարկվում է նյութը:
Առաջին գլուխն աշխատության ամենածավալուն հատվածն է, որը տրոհված է
մի քանի բաժինների. «Չարենցը և թատերական արվեստը XX դ. 20–30-ական թվականներին», «Չարենցի ստեղծագործությունների բեմականացումների և բեմադրությունների պատմությունից», «Եղիշե
Չարենցը և կինոարվեստը», «Չարենցյան
ներբողները, էպիգրամները և ընծայագրերը որպես գրականությունը և արվեստը
բնորոշող գործեր», «Եղիշե Չարենցի կերպարը բեմում»: Միանգամից ասենք, որ առավել նպատակահարմար կլիներ, եթե
վերջին բաժինն անմիջապես հաջորդեր
«Չարենցի ստեղծագործությունների բեմականացումների և բեմադրությունների —
պատմությունից» բաժնին, քանզի բեմադրությունների պատմությունն ու Չարենցի
կերպարի բեմական ընկալումը և լուծումը
սերտորեն առնչվում են միմյանց. հենց բեմականացումներից մի քանիսում է հայտածվում բանաստեղծի կերպարը՝ ձևավորելով յուրատեսակ ավանդույթ, թատերական պայմանականության դիրքերից մատուցում ու քննարկում իրապես անսովոր,
առեղծվածային ու յուրատիպ մարդկային
էությունը, որն իր մեջ կրում էր ժամանակի
անհանգիստ ռիթմերը, անպարագիծ ոգևորությունն ու արվեստի արտահայտչապաշտությունը: Դավթյանը Չարենցի ու
թատրոնի կապն առաջին հերթին պայմանավորում է դիտած առաջին ներկայացումներով, նրա մասնակցությամբ դպրոցական ներկայացումներին, ինչպես նաև
մի կարճ ժամանակ Վարդան Միրզոյանի
թատերական ստուդիայի սան լինելով:
Չարենցի ու թատրոնի մերձեցման, Չարենցի թատերական հայացքների ձևավորման
յուրատիպ հանգրվան Թիֆլիսն է հռչակում հեղինակը, և նշում, որ ապագա բանաստեղծը դիտում է ժամանակի հետաքրքիր ու ինքնատիպ բեմադրությունները

Տրիոլետներ:

Տրիոլետ ինտիմ
Հիմա ամեն ինչ անիմաստ է,
Իզուր այդպես դու շիկնեցիր.
Ինչի՞դ է կյանքը, իր իմաստը,
Հիմա ամեն ինչ անիմա՜ստ է.

Թողել ենք նավը, ղեկը, լաստը,
Իսկ ծովը մո՜ւթ է ու անծիր.—
Հիմա ամե՛ն ինչ անիմաստ է—
Իզո՜ւր այդպես դու շիկնեցիր..

Գիտե՞ք, որ գարուն է արդեն,
Բոլորը թափվել են փողոց.

Լսո՞ւմ եք անուշ մի զնգոց –

Գիտե՞ք, որ գարուն է արդեն։
Դյութում են շրթերը վարդե,
Սրտերը կրակ են ու բոց-
Գիտե՞ք, որ գարուն է արդեն,
Բոլորը թափվել են փողոց։

Չարենցի տաղարան շարքը

Մարռիրոս Սարյանի կտավներից՝ Եղիշե Չարենցի դիմանկարը

ԱՐՓԻԿԻՆՀիդըս խոսի՛, մի՛ կենա խըռովի պէս,Տալղա[1] տըվիր, գեմիս[2] տարար ծովի պէս.Կու մեռնիմ,- չիս տեսնի Սայաթ–Նովի պէս…/Սայաթ–Նովա//1 տալղա – ալիք, հորձանք 2 գեմի – նավակ/* * *Ինչքան որ հուր կա իմ սրտում – բոլորը քեզ. Ինչքան կրակ ու վառ խնդում – բոլորը քեզ.–Բոլո՜րը տամ ու նվիրեմ, ինձ ո՛չ մի հուր թող չմնա՝Դո՜ւ չմրսես ձմռան ցրտում.– բոլո՜րը քեզ… * * *Ամռան անուշ, հուրհրատող տո՛թ ես, ջան,–Նախշուն՝ նռան ու նարնջի հո՛տ ես, ջան,Երբ խստադէմ ի՛նձ ես նայում դու հանկարծ –Ասես սրտիս մահվան դաժան բո՛թ ես, ջան… ***ԱԵրազ տեսա. Սայաթ-Նովեն մոտս էկավ սազը ձեռին,Հրի նման վառման գինու օսկէջրած թասը ձեռին,Նստեց, անուշ երգեր ասավ՝ հին քամանչի մասը ձեռին,Էնպէս ասավ, ասես ուներ երկնքի ալմասը ձեռին։ Ու էն երգին օրոր-շորոր, ինչպէս հուրի[3], ատլաս[4] ու խաս[5],Երազիս մէջ գոզալն էկավ՝ ինքն էլ վառման քաղցր երազ.Նազանք արավ, Սայաթ-Նովի սիրտը լցրեց միրգ ու մուրազ,Կանգնեց–մնաց՝ դէմքից քաշած օսկէկարած խասը ձեռին: Նայեց–նայեց Սայաթ-Նովեն, ամպի նման տխուր մնաց,Ասավ՝ Չարենց, էս գոզալից սրտիս մէ հին մրմուռ մնաց.Սիրտս վառվեց, մոխիր դարձավ՝ ինքը կրակ ու հուր մնաց.–Դո՛ւ էլ նրա գովքը արա, որ գա՝ օսկէ մազը ձեռին։ Էսպէս ասավ Սայաթ–Նովեն ու վեր կացավ, որպէս գիշեր,Գնաց նորից տխուր ու լուռ՝ սիրտը հազար մուրազ ու սէր,Երազն անցավ – դո՛ւ մնացիր, պատկերքը քո մնաց լուսէ,Մէկ էլ իմ խեղճ սիրտը մնաց՝ Սայաթ–Նովի սազը ձեռին:***Աշուղ Սայաթ-Նովի նման՝ ես երգ ու տաղ պիտի ասեմ,Երգեմ պիտի գիշեր-ցերեկ – ու սրտի խաղ պիտի ասեմ,Եվ էն սրտին, որ իր խորքում սիրո երգեր ունի ու սէր –Ես էն սրտին դրախտային մրգերի բաղ պիտի ասեմ։ Աստղ ու նկար շորեր հագած՝ դէմս ելար երազի պէս,Էշխդ՝ կրակ՝ սիրտս էրեց անհասնելի մուրազի պէս,Անուշ հոտով սիրտս լցրիր – Վարդստանի, Շիրազի պէս,–Ինչ էլ ըլի էշխդ[6], գոզալ[7],– երգս ուրախ պիտի ասեմ։/3 հուրի – գեղեցկուհի4 ատլաս, կերպաս – մետաքս5 խաս – ընտիր տեսակի, լավորակ6 էշխ – եռանդ, ավյուն, ոգևորություն, սէր7 գոզալ, գյոզալ – չնաշխարհիկ, սիրուն/ԲԱշխարհը մէ բաղ է, գոզալ,– նստել ես դու բաղի մէջը,Վարդ ես բացված՝ առավոտվա դրախտային շաղի մէջը,Ժամ ես դարձել տեսքով քո սուրբ՝ Հավլաբարի թաղի մէջը–Սրտիս անուշ արտասուքին երկնային շա՛ղ պիտի ասե՛մ։ Էնքան ըլի մէ–մէ անգամ տեսքդ տեսնեմ՝ վարդ ես, գոզալ,Էս փուչ կեանքում սրտիս տված անմահական զարդ ես, գոզալ,Էնպէս արա, որ քեզ չասեմ՝ դո՛ւ էլ ինձ պէս մարդ ես, գոզալ,–Թէ լի մնա սիրտս քեզնով՝ ափսոս ու ախ պիտի ասեմ։ԳԵս մէ անգին գոզալ տեսա – Գյուրջստանի[8] քաղաքումը,–Վզին՝ վարդեր ու խալ տեսա – Գյուրջստանի քաղաքումը։ Կանգնել էր լեն քուչի մէջը, հագին ատլաս ու խաս ուներ,Գլխին ոսկի ու շալ տեսա – Գյուրջստանի քաղաքումը։ Արեգակի շողքն էր ընկել վրեն ոսկէ չիքիլի[9] պէս՝Շրթերը խաս ու ա՛լ տեսա – Գյուրջստանի քաղաքումը։ Անցա, կամաց աչքով արի, ուզի ասեմ՝ ջա՛ն ես, էլի՛,–Դէմս կեցած մէ սա՛ր տեսա – Գյուրջստանի քաղաքումը։ Հիմի տխուր երգ եմ ասում, էշխս կրակ ըլի ասես՝Անմահական մէ յա՛ր տեսա – Գյուրջստանի քաղաքումը։/8 Գյուրջստան — Վրաստան9 չիքիլա — շղարշ, երեսի քող/ԴԿուզեմ հիմի փչէ զուռնեն – հարբած ըլիմ մինչև էգուց.Ամեն մարդու ընկեր ըլիմ – ու բաց ըլիմ մինչև էգուց։ Ֆայտոն նստած՝ անցնեմ քուչով, պատուհանից վրես նայես՝Էշխդ անքուն սիրտս ընկնի – ու լաց ըլիմ մինչև էգուց։ Խելքս քամուն, հովին տված՝ երթամ ընկնեմ դուքան ու բաղ՝Ընկերների սուփրին[10] գինի ու հա՛ց ըլիմ մինչև էգուց։ Երթամ – ուրիշ գոզալների գիրկը դնեմ գլուխս տաք՝Քո էդ անուշ, ազիզ տեսքով հարբած ըլիմ մինչև էգուց։ ԵԵս մէ հարբած դուքանդար[11] եմ – դուքանիս մէջ բան չմնաց,Ամենքի հետ սեղան նստա՝ սուլթան, վեզիր, խան չմնաց,Ամէնայն տեղ գովքդ արի, տաղեր ասի՝ դրախտային –Էլ ի՞նչ ասեմ սիրեկանին՝ գոզալ, հոգի, ջա՛ն չմնաց։ Թողի ամէնն, ինչ ունեի՝ կեանքս դարձավ հովի նման,Էշխդ ելավ, ճամփես կտրեց՝ Հնդստանի ծովի նման,Հարբած՝ խալխի նոքար[12] դարձա աշուղ Սայաթ–Նովի նման,Կարոտ կեցա հրամանիդ՝ ուրիշ հրաման չմնաց։ Ես մէ հարբած դուքանդար եմ – դուքանիս մէջ բան չմնաց,Էլ ի՞նչ ասեմ սիրեկանին – գոզալ, հոգի, ջա՛ն չմնաց։/10 սուփրա – ժող.՝ սփռոց, փխբ.՝ հացի սեղան, հացկերույթ11 դուքանդար – խանութպան [դուքան – խանութ]12 նոքար, նոքյար – ծառա/ԺԷլի գարուն կգա, կբացվի վարդը,Սիրեկանը էլի յարին կմնա։Կփոխվին տարիքը, կփոխվի մարդը,Բլբուլի երգն էլի՛ սարին կմնա։ Ուրիշ բլբուլ կգա կմտնի բաղը,Ուրիշ աշուղ կասէ աշխարհի խաղը,Ինչ որ ե՛ս չեմ ասէ – նա՛ կասէ վաղը.Օրերը ծուխ կըլին, տարին կըմնա։ Հազար վարդ կըբացվի աշխարհի մէջը,Հազար աչք կըթացվի աշխարհի մէջը,Հազար սիրտ կըխոցվի աշխարհի մէջը –Էշխը կրակ կըլի՝ արին կմնա։ Ուրիշ սրտի համար կհալվի խունկը,Կբացվի շուշանը, վարդերի տունկը.Գոզալը լաց կըլի, կընկնի արցունքը –Գերեզմանիս մարմար քարին կմնա։ ԺԱՀազար ու մի գիրք կարդացի – խելացի գիրք չտեսա,Հազար կնկա գիրկն ընկա – սիրեկան գիրկ չտեսա: Հասա մինչև Ֆռանգստան[13], երգ ու տաղեր լսեցի –Սայաթ –Նովի ձիրքի նման երկնային ձիրք չտեսա: Աղեքի հետ սեղան նստա, նոքարի հետ խմեցի՝Մարդու ասած խոսքերի մէջ արդար կշիռք չտեսա: Հազար գոզալ սիրտս էրեց ու հազարին սիրեցի –Քո սուրբ կրքից ավելի վառ ու անմար կիրք չտեսա: Ամէն բանից բար ու բեզար երեսս շուռ տվեցի –Բաղերն ընկա՝ քեզնից անուշ ու հասած միրգ չտեսա: ԺԲԱմէն տեսակ երգ երգեցի – ամէնից լավ տաղն է էլի,Սայաթ–Նովի դրախտային, անմահական խա՛ղն է էլի։ Ինչքան էլ լեն դուքաններում ռանգ–ռանգ[14] մրգեր ըլին շարածԱնմահական մրգերի տեղ – շահնշահի բաղն է էլի։ Բախչի միջի ծաղիկները ինչքան էլ լավ ջրով անես՝Ծաղիկների ջուրը ուզած – առավոտվա շաղն է էլի։ Գնա՛ կուզես Ֆռանգստան, ամենամեծ քուչեքը տես՝Սրտիդ ուզած տեղը միակ – սիրեկանի թաղն է էլի։ Վա՜յ քեզ, Չարենց, լա՛վ իմացի, ականջ արա սիրեկանին՝Ամէն բանից լավ ու անուշ սիրեկանի դաղն է էլի։/13 Ֆռանգստան – Ֆրանսիա14 ռանգ – երանգ, գույն; ռանգ–ռանգ՝ այստեղ՝ տեսակ-տեսակ/ԺԵԵրբ էս հին աշխարհը մտա ես տաղով, սազով–քամանչով՝Ի՞նչ պիտի անէ աշխարհում էս անմիտ–անճարը, ասին։ Սակայն երբ խալխի քեֆերին ես անուշ տաղերս ասի՝Ամառվա մրգերի նման անո՛ւշ է քո բառը, ասին։ Բայց խալխի անսիրտ քեֆերին ես տխուր, մէնակ մնացի,Ուզեցի թողնեմ–հեռանամ՝ հպարտ է ու չար է, ասին: Եվ սրտի ցավից հուսահատ ես մէ թաս օղի խմեցի –Չարենցը ցնդած–գինեմոլ, հարբեցող–հիմար է, ասին։ Ու ձմռան բուքերի միջին ես բոբիկ ու մերկ մնացի.–Դուրսը ցուրտ, ձմեռ է, սակայն հոգուդ մէջ ամառ է, ասին: Ասի թէ՝ մա՛րդ եք ախար դուք, չե՞ք տեսնում մարմինս ծվատ.–Չարենցի հոգին տաղերում աննկուն[15], համառ է, ասին։ Խնդացին, քրքջացին միայն, որ այդպէս մնացել եմ մերկ,–Դարերի հիացմունքը վսեմ տաղերիդ համար է, ասին։ ԺԶԱշխարհիս մէջ ես էլ մէ օր կանցնեմ անդարձ ու կերթամ,Ետ չեմ նայի, չեմ պահանջի ես փառք ու վարձ – ու կերթամ։ Աշուղ Սայաթ–Նովի նման ես էն գլխէն իմացա,Որ աշխարհում փուչ է ամէն երազ ու լաց – ու կերթամ։ Էն էլ, որ ես իմ վառ սրտով ու կարոտով սիրեցի –Քամուն կտամ, կմոռանամ ամէն մի հարց – ու կերթամ։ Ու գոզալի պատկերքը վառ, դէմքը մախմուր[16] ու անուշԿմոռանամ… կառնեմ խոնավ, հողէ մե բարձ ու կերթամ։ Կեանքիս նման հեռու մարդիկ, անանուն ու անծանոթ,Ձե՛զ կթողնեմ երգերս այս՝ կեանքս երազ – ու կերթամ։/15 աննկուն – ոչ նկուն, չընկճվող, դիմացկուն, անպարտելի16 մախմուր, մախմուռ, մախմար – թավիշ; փխբ.՝ խումար, գինով, թեթև հարբած/(ՀԱՅԱՍՏԱՆԻՆ)ԺԹՀազար ու մէ վերք ես տեսել – էլի՛ կտեսնես,Հազար խալխի ձեռք ես տեսել – էլի՛ կտեսնես։ Աշնան քաղած արտի նման՝ հազա՜ր զոհերիՉհավաքած բե՛րք ես տեսել – էլի՛ կտեսնես։ Գլուխդ չոր քամուն տված պանդուխտի նմանՀազա՜ր տարվա հերք[17] ես տեսել – էլի՛ կտեսնես։ Նարեկացի, Շնորհալի, Նաղաշ Հովնաթան –Ինչքա՜ն հանճար, խելք ես տեսել – էլի՛ կտեսնես: Քո Չարենցին լեզու տվող երկի՛ր Հայաստան,Հազա՜ր ու մէ ե՛րգ ես տեսել – էլի՛ կտեսնես։/17 հերք – գրաբար հոգնակի՝ մազեր/ԻԵս իմ անուշ Հայաստանի արևահամ բարն եմ սիրում,Մեր հին սազի ողբանվագ, լացակումած լարն եմ սիրում,Արնանման ծաղիկների ու վարդերի բո՛ւյրը վառման,Ու նաիրյան աղջիկների հեզաճկուն պա՛րն եմ սիրում։ Սիրում եմ մեր երկինքը մուգ, ջրերը ջինջ, լիճը լուսէ,Արևն ամռան ու ձմռվա վիշապաձայն բուքը վսեմ,Մթում կորած խրճիթների անհյուրընկալ պատերը սևՈւ հնամյա քաղաքների հազարամյա քա՛րն եմ սիրում։ Ուր էլ լինեմ – չե՛մ մոռանա ես ողբաձայն երգերը մեր,Չե՜մ մոռանա աղոթք դարձած երկաթագիր գրքերը մեր,Ինչքան էլ սո՜ւր սիրտս խոցեն արյունաքամ վերքերը մեր –Էլի՛ ես որբ ու արնավառ իմ Հայաստան–յա՛րն եմ սիրում։ Իմ կարոտած սրտի համար ո՛չ մի ուրիշ հեքիաթ չկա.Նարեկացու, Քուչակի պէս լուսապսակ ճակատ չկա.Աշխա՛րհ անցի՛ր, Արարատի նման ճերմակ գագաթ չկա,Ինչպէս անհաս փառքի ճամփա՝ ես իմ Մասիս սա՛րն եմ սիրում։

Չարենցի ութնյակները

Բորբ մի աղջիկ զարկեց ձեռքով իր բոց կոնքին
Ու վերեւից խնդաց զվարթ ու ոսկեձայն.-
Հազար վարդեր կրակվեցին շուրջը, կողքին,
Հազա՜ր խաշխաշ, ու գարնան օր, ու ծիածան:
Քաղցր ծփաց հեշտանք ու տապ, թույն ու գրգիռ,
Դաշտերը խաս ծաղիկներով ծփծփացին.-
Աշխարհը – ալ, նարնջագույն, վառքը – կարմիր,
Ողջը – հրա՜շք ու խնդությո՜ւն արեգնածին…

Հոսում է տաք, ինչպես հեշտանք, կամ ձույլ ոսկի,
Հոսում է ծանր, ու հորդահոս, ու արնավառ.
Լցվում է թեժ խնդությունով կուրծքը հասկի.
Օրերը – տոթ, ձիերը – վառ, վազքը – խելառ:
Լո՜ւրթ երկինքներ՝ իջած հասուն երկրի վրա,
Բարձր ճիչեր, ու հրդեհներ, ու ծիածան.-
Վառվում է շոգ կաթսաներում կյանքը քուրա.-
-Ախ, վա՛յ նրանց, որ չապրեցին ու չտեսան…
1921, մայիս, Երեւան

Նետե՜լ է երկաթե մի ձեռք
Դեպի վեր ոսկի մի ծնծղա1.
Բռնկվել է ոսկի ծնծղան,
Դարձել է արնածոր մի վերք։
Վառվել է երկնքում հակինթ
Ու ծորում է արյունը յուր կեզ,—
Զոհվե՜լ է երկնքում վճիտ.—
Ինչքան լա՜վ է հատնումը հրկեզ.

* * *

Ինչ որ լավ է՝ վառվում է ու վառում,
Ինչ որ լավ է՝ միշտ վառ կմնա.
Այս արև, այս վառ աշխարհում
Քանի կաս՝ վառվի՛ր ու գնա՛։
Մոխրացի՛ր արևի հրում,
Արևից թող ոչինչ չմնա, —
Այս արև, այս վառ աշխարհում
Քանի կաս՝ վառվի՛ր ու գնա՛։

Չարենցի ռուբայաթները

Ռուբայի կամ հոգնակի թվով՝ ռուբայաթ – քառյակ, պարսկա-արաբական պոեզիայում քառատող ավարտուն բանաստեղծություն, առավելապես խոհական-փիլիսոփայական բնույթի։ Դասական քառյակի մեջ հանգավորվում են առաջին, երկրորդ և չորրորդ տողերը, իսկ երրորդը մնում է ամուրի՝ անհամգ։

Դու մի օր աչքերըդ կփակես, որ ուրիշը քո տեղ գոյանա.

Կգնաս, կանցնես աշխարհքից, որ ուրիշը քո տեղ գոյանա։

— Այն դո՛ւ ես, իմաստո՛ւն, այն դո՛ւ,— բայց արդեն դարձած մի ուրիշ.

Հաստատեց, ժխտելով նա քեզ, որ ուրիշը քո տեղ գոյանա։

Այս ռուբայաթում ասվում է, որ կյանքը անցողիկ է և բոլորիս տեղում էլ վերջում մեկ ուրիշն է աշխարհ գալու: 

Թե կտոր տեսնես մի ամպի— ասա՝ սա ուրի՜շ է արդեն.

Թե նստես, թե իջնես թամբից— ասա՝ սա ուրի՜շ է արդեն,

Վերադարձը դարձ չէ այլևս և ո՛չ էլ կրկնություն հնի,

Քո անցած ամե՛ն մի ճամփին ասա՝ սա ուրի՛շ է արդեն։

Իմաստը այն է, որ նույն գործողությունները շատ հաճախ տարբեր են երևում:

Այդ կապիկը՝ ձեռքին հայելի — նա կարծում է՝ արդեն իմաստուն է.

Ժպտում է հայելուն նայելիս — նա կարծում է՝ արդեն իմաստուն է.

Ախ, նայեք՝ ինչպե՜ս է սեղմել նա փայլուն ապակու այդ կտորը.

Իր միրաժն է տեսել նա էլի — և կարծում է՝ արդեն իմաստուն է։

Մարդիկ շատ հաճախ մի փոքր բան գտնելով, մտածում են, որ իմաստուն ու շատ խելացի են, բայց շատ հաճախ դա նույնիսկ ծիծաղելի է:

Ընթացի՛ր դու, մա՛րդ, անդադար, որ ոչինչ քեզ երազ չթվա,

Որ լինես անվախճան ու հար — ու ոչինչ քեզ երազ չթվա,

Որ զգաս, շոշափես դու կյանքը՝ մշտախո՛սը դու այդպիսով —

Եվ դառնա աշխարհը՝ աշխարհ — ու ոչինչ քեզ երազ չթվա։

Ասվում է, որ պետք չէ կանգ առնել, որ բոլոր երազանքները երազ չմնան: Պետք է ամեն ինչ փորձել ու հասկանալ ինչ է կյանքը: 

Այս գետը,— նայի՛ր,— նա հոսում է,

Քեզ թվում է թեկուզ անփոփոխ:

Իսկ քո փառքը, հիմար, երազում է—

Հավերժական կոթող։

Թեկուզ մեզ մեկ-մեկ թվում է, որ ոչ մի բան չի կատարվում բայց իրականում կյանքը շարժվում է ու ամեն ինչ փոփոխվում է: Իսկ մենք երբ ոչ մի բան չենք անում մեր փառքը, մեր լավ ապագան մնում է երազներում:

Արփենիկ Չարենցի հուշերից

ԵՍ ԾՆՎԵՑԻԵս ծնվեցի հուլիսյան մի օր, երբ թավշոտ դեղձը կախվում է ճյուղից: Ոչ մի երկմտանք` Արփենիկ դրիր անունը դու իմ, բայց իբրև քնքշանք Բոժիկ կանչեցիր` Աստվածիկ:ՄԵՐ ԲՆԱԿԱՐԱՆԸԵրկար ու լայն միջանցք ուներ մեր բնակարանը, բարձր առաստաղ, նույնքան բարձր ու լայն լուսամուտներով: Լույսն ու արևը հորդում էին մեր բնակարանում:Հատակին` պարսկական գորգ, պատերին` ճապոնական պաննոներ: Մեզ հյուր եկած մարդիկ միշտ քո աշխատանոցում էին հավաքվում և ոչ ընդունարանում: Երբ բացում էի աշխատանոցիդ դուռը` անասելի ծուխ էր լինում սենյակում` ծխախոտի ծուխ: Մերթ ընդ մերթ բացվում էր դուռը և լսվում ձայնդ, կրծքային խզված ձայնդ` Իզաբելլա (որևէ խնդրով կանչում էիր մորս): Այդ ձայնը մինչև օրս հնչում է ականջիս:ՏՈՆԱԾԱՌՈւ որոշեցիր Բոժիկիդ համար տոնածառ գնել: Շուկա գնացինք: Ձյուն էր ու ձմեռ: Տոնածառ առար, տոնածառ հսկա: Նոր կոշիկներիդ ճռռոցն եմ հիշում  թարմ ձյան վրա ու վայր ընկնելդ, ու իմ քրքիջը ընկնելուդ վրա: Ու փոքրիկ մարմինդ, փոքր մարմինդ, որ ծառն էր ծածկել` դարձնելով քեզ նոր կոշիկներով քայլող մի սաղարթ:—  Իզաբելլա, տոնածառ եմ բերել,- ներս մտնելուն պես բղավեցիր ու պատվիրեցիր խաղալիքները բերել, որ կախես ծառին: Եվ մայրս խաղալիքները խնամքով դրեց սեղանին: Խաղալիքները շարում էիր ծառին, հանկարծ նկատեցիր շոկոլադե խաղալիք.—  Իսկ սա ի՞նչ է, դե, ի՞նչ է,- հարցրեցիր Իզաբելլային:Ու մայրս խոնարհ, ու մայրս հեզ, պատասխանեց, որ շոկոլադ է:—  Այ քեզ քաղքենիներ,- բղավեցիր,- Բոժիկ ջան, շուտ կեր այս շոկոլադե խաղալիքները և գիտցիր, որ շոկոլադը ուտելու և ոչ կախելու համար է շինված:   Ասում են այդպես, Պիկասսոն այն մեծ, երբ տեսնում էր, որ խնձոր են վրձնում, զայրանում է շատ և խնձորն ուտում. “Խնձորն ուտելու և ոչ կտավի համար է ստեղծված”:ՍԵՂԱՆԻ ՇԱՐԺՎՈՂ ՄԻ ԿԱՐՃ ՈՏՔԻ ՏԱԿԱշխատանոցիդ շարժվող սեղանի մի կարճ ոտքի տակ գիրք էիր դնում ու մեջը` դանակ: Մի օր դանակը մորս պետք եկավ, նա դանակը հանեց, խստիվ բարկացար, ու դանակն իր հին կարգով, հին տեղը գնաց:—  Իսկ այդ ի՞նչ գիրք է,- մի օր հարցրի:—   Աբով,- ասացիր:—    Աբովն ի՞նչ է,- նորից հարցրի:—     Մեծանաս` կիմանաս,- այդպես ասացիր:Ու երբ մեծացա, հետո հասկացա, թե Աբովն ինչ է: Աշխատանոցիդ շարժվող սեղանի մի կարճ ոտքի տակ գիրք էիր դնում ու մեջը` դանակ:ԴՈՒՌԸ ՉԲԱՑՎԵՑԱշխատանոցիդ դուռը չբացվեց, գրելը հեշտ է, հիշելը` ծանր: տոնածառ, Տառապանք մի մեծ, որ ողջ կյանքում մի ստվերի պես ուղեկցում էր քեզ: Մայրս մի օր ինձ շատ խիստ պատժեց, այն աստիժան խիստ, որ ես զարմացա. չէ՞ որ դու նրան արգելում էիր մատով իսկ դիպչել, թեկուզ որքան էլ  մեղքս ծանր լիներ: Ու ես վազեցի աշխատանոցդ, որ քեզ բողոքեմ, որ վիշտս պատմեմ: Դուռդ բախեցի, դուռդ փակված էր, ու ինձ թվաց, թե ողջ գիշեր անվերջ աշխատելուց հետո հանգիստ ես առնում կամ էլ թե քնած ես: Ու ես շատ երկար բախեցի դուռդ, որ գիրկդ առնես, վիշտս մոռանամ, որ ամեն օրվա երջանիկ, ուրախ Բոժիկը դառնամ: Ու դուռը քո փակ, քո դուռը փակ էլ չբացեցիր ու ձեռքերը քո, անսահման սիրող քո ձեռքերը այնպես էլ չպարզեցիր:Մակագրություն`ինձ նվիրած գրքի վրաԲոլոր նոր լույս ընծայած գրքերիդ վրա մակագրել ես ու նվիրել ինձ:Իսկ մի գիրք էլ կա,որ թանկ է ինձ համար,քան աշխարհի գրքերը բոլոր:Գաբրիել սունդուհյանի «Ամուսիններ» կոմեդիան է,ու ժամանակին Գ.Սունդուկյանը նվիրել էր իր կնոջը`Սոֆի Սունդուկյանին հետևյալ մակագրությամբ.«Սոնա ջան,թող քո մաքուր կենցաղը պաշտպանե գրվածքիս իմաստն ու նպատակը և թող քո բարեկրթության ճառագայթը լուսազարդե այն պատկերները,որ ես նկարագրել եմ սրա մեջ:Քո Գաբրիել»:
Տիկին Սոֆին էլ իր հերթին նվիրել էր քեզ` ի երախտագիտություն քո թափած ջանքերի Գ.Սունդուկյանի երկհատորյակը խմբագրելու և հրատարակելու գործում:Դու էլ քո հերթին նվիրել ես ինձ հետևյալ մակագրությամբ`
«Իմ դուստր Արփենիկ,
Սիրիր հանճարը հայ,որ դարեր շարունակ մաքառել է-
Եվ իբրև իր փառքը վերջին,քո հորն է լուսաշխարհ բերել…»:Եղիշե Չարենց